Wednesday, October 7, 2026

De vergeten Kroatische bijdrage aan Lepanto

 

Van de Kroatische kust, onder de Venetiaanse vlag:

De vergeten Kroatische bijdrage aan Lepanto

 


 

Op zondag 7 oktober 1571 waren de wateren bij de ingang van de Golf van Korinthe het toneel van een van de meest buitengewone zeeslagen uit de geschiedenis van het christendom.

Bij Lepanto ontmoette de vloot van de Heilige Liga de Ottomaanse vloot in een confrontatie die legendarisch zou worden. De christelijke overwinning verbrijzelde het hardnekkige beeld van de onoverwinnelijkheid van de Ottomaanse zeemacht en werd in geheel katholiek Europa een symbool van de overwinning van de christelijke wapenen onder de bescherming van de Heilige Maagd Maria.

De slag wordt gewoonlijk herinnerd door de namen van paus de heilige Pius V, Don Juan van Oostenrijk, Filips II van Spanje, de Republiek Venetië, Genua en de grote bevelhebbers van de Heilige Liga. En terecht.

Maar onder dit grote verhaal ligt nog een ander verhaal verborgen. Het is het verhaal van de zeelieden die afkomstig waren van de oostelijke kusten van de Adriatische Zee.

Mannen uit Cres, Krk, Rab, Hvar, Šibenik en Trogir trokken naar Lepanto aan boord van galeien die door hun eigen steden waren uitgerust. Ook Kotor zond zijn galei, terwijl Koper eveneens een galei bijdroeg. Zij voeren niet onder een zelfstandige Kroatische vlag. Hun steden stonden onder Venetiaanse heerschappij en hun schepen maakten deel uit van het Venetiaanse eskader.

 

Galei

Stad

Bevelhebber

Gevechtspositie

Lot

Sveti Nikola

Cres

Nikola/Koriolan Dražić

Linkervleugel

Zware verliezen onder de bemanning

Uskrsli Krist

Krk

Ludovik Čikuta

Linkervleugel, 28e in de eerste linie

Nam deel aan de beslissende actie op de vleugel

Sveti Ivan

Rab

Ivan Dominis

Centrale gedeelte

Nam deel aan de aanval in het centrum

Sveti Jeronim

Hvar

Ivan Balčić

Centrum

Nam deel aan de strijd

Sveti Juraj

Šibenik

Krsto Lučić

Reserve

—

Žena

Trogir

Ludovik Čipiko

Rechtervleugel

—

Sveti Tripun

Kotor

Jerolim Bisanti

Rechtervleugel

Bevelhebber en gehele bemanning gesneuveld

 

Maar de Venetiaanse vlag wist de afkomst van de mannen die eronder stonden niet uit. Zij kwamen van de Adriatische Zee. Zij kwamen uit Kroatische kustgemeenschappen. En sommigen van hen lieten er het leven.

De vloot van Lepanto was geen Spaanse vloot

Er bestaat een belangrijk misverstand dat reeds aan het begin moet worden rechtgezet. Lepanto was geen zeeslag waarin „de Spaanse vloot” tegen de Turken streed.

Het was een slag van de Heilige Liga: een katholieke coalitie die in 1571 tot stand kwam door de diplomatieke en geestelijke leiding van paus de heilige Pius V, waarbij Venetië, Spanje, de Kerkelijke Staat, Genuese strijdkrachten, Malta, Savoye en andere deelnemers schepen en manschappen leverden. Zelfs de Spaanse bijdrage was veel ingewikkelder dan de eenvoudige uitdrukking „de Spaanse vloot” doet vermoeden.

Historicus Krešimir Kužić wijst er in zijn gedetailleerde reconstructie van de galeien van de Heilige Liga op dat van de 78 galeien die door koning Filips II werden bekostigd, er slechts 14 daadwerkelijk uit Spanje afkomstig waren. De overige kwamen elders vandaan.

De Spaanse kroon beschikte over galeien uit Napels en Sicilië, Genuese strijdkrachten die verbonden waren met Gian Andrea Doria, en schepen die via verschillende regelingen met andere bevelhebbers en aannemers waren geleverd.

Met andere woorden: de rol van Spanje was enorm — financieel, politiek en militair — maar de mannen en schepen die binnen de Spaanse invloedssfeer dienden, waren niet eenvoudigweg Spanjaarden uit Spanje. Dit onderscheid is van belang.

Een mediterrane vloot uit de zestiende eeuw kan niet worden begrepen door op iedere man die erin diende een moderne nationale aanduiding te plakken. De Heilige Liga was precies wat haar naam aanduidt: een liga, een verbond.

Het was een coalitie van volken, steden, staten en maritieme gemeenschappen die verenigd waren voor een gemeenschappelijke christelijke zaak. En juist hier treedt de oostelijke Adriatische kust het verhaal binnen.

Venetië was niet eenvoudigweg Venetië

Hetzelfde probleem doet zich voor wanneer de christelijke vloot eenvoudigweg als „Venetiaans” wordt aangeduid.

De Republiek Venetië bezat een enorm maritiem rijk. Haar vloot steunde op Venetië zelf, de Terraferma, de Griekse bezittingen en talrijke steden en eilanden langs de Adriatische Zee.

Daaronder bevonden zich de kustgemeenten die tegenwoordig binnen de grenzen van de Republiek Kroatië liggen.

Deze steden waren politiek Venetiaans. Maar hun schepen werden niet gebouwd in een abstract geografisch gebied dat „Venetië” heette, en hun bemanningen werden door de vlag waaronder zij voeren niet plotseling tot Venetianen gemaakt.

Elke Dalmatische stad was een maritieme gemeenschap met eigen schepen, zeelieden en tradities. De verplichting om galeien voor de Venetiaanse oorlogvoering uit te rusten, kon daardoor diep in de plaatselijke gemeenschappen doordringen.

En in 1571 werd deze verplichting onderdeel van een van de grootste zeeslagen uit de Europese geschiedenis.

Zes Kroatische galeien bij Lepanto

Wanneer wij geografisch nauwkeurig spreken over het grondgebied van de huidige Republiek Kroatië, dan vochten zes galeien uit Kroatische steden of van Kroatische eilanden daadwerkelijk bij Lepanto.

Zij kwamen uit:

Cres — Sveti Nikola (San Nicolò), onder bevel van Nikola Dražić.

Krk — Uskrsli Krist (Cristo Risorto), onder bevel van Ludovik Čikuta.

Rab — Sveti Ivan (San Giovanni), onder bevel van Ivan de Dominis.

Hvar — Sveti Jeronim (San Girolamo), onder bevel van Ivan Balčić.

Šibenik — Sveti Juraj (San Giorgio), onder bevel van Krsto/Kristofor Lučić.

Trogir — Žena (La Donna), onder bevel van Ludovik Čipiko.

Dit waren geen symbolische schepen die slechts voor de volledigheid op de vlootlijst werden vermeld.[1]

Het waren strijdgaleien. Hun bemanningen namen daadwerkelijk aan de strijd deel. En de verliezen die sommige van deze galeien leden, waren catastrofaal. Wanneer de bredere historische context van de oostelijke Adriatische kust wordt meegerekend, wordt het geheel nog indrukwekkender.

 



Kotor, tegenwoordig in Montenegro, leverde Sveti Tripun (San Trifone), onder bevel van Jerolim/Jeronim Bisanti. En Koper, tegenwoordig in Slovenië, leverde Il Leone, onder bevel van Ivan Dominik de Tacco.

Hiermee komen wij tot de vaak genoemde groep van acht galeien uit de oostelijke Adriatische kust: Koper, Cres, Krk, Rab, Hvar, Šibenik, Trogir en Kotor.

En Zadar dan?

Er is nog een fascinerend onderdeel van dit verhaal.

Ook Zadar was betrokken bij de voorbereidingen van de veldtocht, maar zijn galei nam niet deel aan de Slag bij Lepanto zelf. De galei van Zadar ging kort vóór de slag, nabij Korfoe, verloren.

Dit is van belang, omdat oudere verslagen en latere samenvattingen soms tot verschillende aantallen „Dalmatische” of „Kroatische” galeien komen, afhankelijk van de vraag of men de schepen meetelt die oorspronkelijk voor de expeditie waren aangewezen, of uitsluitend de schepen die op 7 oktober 1571 daadwerkelijk in de gevechtslinie aanwezig waren.

Historicus Krešimir Kužić merkt specifiek op dat met het verlies van de galei van Zadar rekening moet worden gehouden bij het reconstrueren van het uiteindelijke aantal.

De mannen achter de schepen

Maar schepen vormen slechts de helft van het verhaal.

Een galei was een drijvende gemeenschap. Achter iedere naam die in de geschiedenis werd geschilderd of gegrift, stonden honderden mannen: bevelhebbers, officieren, soldaten, zeelieden, roeiers, kanonniers, ambachtslieden en dienaren.

De oostelijke Adriatische kust leverde bovendien veel meer manschappen aan de Venetiaanse en pauselijke vloot dan de zes bewaard gebleven namen van Kroatische stadsgaleien doen vermoeden. Historisch onderzoek, waarop de Kroatische geschiedschrijving zich baseert, wijst erop dat alleen al in Istrië meer dan duizend mannen werden gerekruteerd voor de Lepanto-veldtocht van 1570–1571.

Er bestaat bovendien een opmerkelijke schatting dat ongeveer een kwart van de bemanningen van de galeien van de Republiek Venetië en van de Kerkelijke Staat afkomstig was uit Istrië en Dalmatië.

Dit cijfer verdient bijzondere aandacht.

Wanneer wij lezen dat de Venetiaanse vloot bij Lepanto streed, moeten wij immers bedenken dat „Venetiaans” in de eerste plaats een politieke en militaire aanduiding was. Het betekende niet dat iedere zeeman aan boord van deze schepen in Venetië geboren was. De riemen en zeilen van de vloot werden bewogen door mannen afkomstig van vele kusten van de Middellandse Zee.

Onder hen bevonden zich ook mannen van de oostelijke Adriatische kust: mannen die de zee van jongs af aan kenden; mannen wier thuishavens verspreid lagen langs die kustlijn die eeuwenlang enkele van de bekwaamste en meest ervaren zeelieden van de Middellandse Zee heeft voortgebracht.

Hetzelfde onderscheid geldt ook voor een van de beroemdste zonen van de oostelijke Adriatische kust: Marco Polo. Ook hij wordt tegenwoordig dikwijls als Italiaan opgeëist, terwijl hij volgens de Kroatische historische traditie afkomstig was uit Korčula, het prachtige Kroatische eiland in de Adriatische Zee. Korčula stond in zijn tijd onder Venetiaanse heerschappij. Maar Venetiaanse heerschappij maakte de inwoners van Korčula daarmee nog niet tot hedendaagse Italianen. Evenmin kan een moderne nationale aanduiding zonder meer worden teruggeprojecteerd op een tijd waarin de politieke en nationale verhoudingen geheel anders waren.

Juist het voorbeeld van Marco Polo helpt ons daarom te begrijpen waarom ook de mannen die bij Lepanto onder de Venetiaanse vlag vochten, niet eenvoudigweg als „Venetianen” mogen worden beschouwd.

 



[1] Soorten schepen van Kroatische kuststeden in de Slag bij Lepanto – Hrčak

No comments:

Post a Comment