H. Franciscus van Sales over de gevaren van het vertalen van de Bijbel in volkstaal

 

Heilige Franciscus van Sales over de gevaren van het vertalen van de Bijbel in volkstaal

In september 2025 publiceerden we op de weblog murus inexpugnabilis het artikel “H. Franciscus van Sales tegen het protestantisme en modernisme”. In die tekst citeerden we het apologetische werk van deze heilige, Les Controverses, waarin hij het katholieke geloof verdedigt tegen protestantse dwalingen en ketterijen.

Onder andere haalden we een citaat aan waarin de heilige het volgende zegt over het vertalen van de Heilige Schrift in alle volkstalen en over het gebruik van de volkstaal in de liturgie:

“Maar dit is een van de meest geslaagde listen die de vijand van het christendom en de eenheid in onze tijd heeft toegepast om de mensen te verleiden. Hij kende de nieuwsgierigheid van de mensen en hoe ieder zijn eigen oordeel waardeert; en daarom heeft hij zijn aanhangers ertoe gebracht de Heilige Schrift in elke streek in de plaatselijke taal te vertalen, en om deze ongelooflijke mening te handhaven: dat iedereen in staat is de Schrift te begrijpen, dat iedereen haar moet lezen, en dat de openbare godsdienstige plechtigheden in de volkstaal van elke streek moeten worden gevierd en gezongen.”

Er kwam een reactie op deze tekst met de volgende vraag:

“Het onderstaande citaat uit de tekst is mij onduidelijk, dus ik vraag me af of iemand het kan uitleggen: ‘...en om deze ongelooflijke mening te handhaven: dat iedereen in staat is de Schrift te begrijpen, dat iedereen haar moet lezen...’
Voor mij klinkt dit alsof de heilige Franciscus van Sales betoogt dat we de Heilige Schrift niet zouden moeten lezen?”

Om deze vraag te beantwoorden is echter een geheel nieuw artikel nodig, dat we nu schrijven. We zullen nog meer citaten uit het werk Les Controverses van de heilige Franciscus van Sales aanhalen, die dit punt zullen verduidelijken.

Allereerst moeten we benadrukken dat we in één opzicht volkomen duidelijk moeten zijn: een katholiek is verplicht alles te geloven wat in de Heilige Schrift staat.

De heilige Franciscus van Sales is hierin volkomen duidelijk:

“De Heilige Schrift is in zulk een mate de regel van het christelijk geloof, dat wij met elke vorm van verplichting volkomen nauwkeurig moeten geloven alles wat zij bevat, en dat wij niets mogen geloven dat er ook maar enigszins mee in strijd is…”

Dit betekent echter niet dat de Heilige Schrift in alle volkstalen vertaald moet worden. De mens kan op verschillende manieren kennisnemen van de inhoud van de Heilige Schrift, bijvoorbeeld door het luisteren naar de prediking van een goede priester of door een juiste catechese. Het is niet noodzakelijk dat elke mens de Bijbel persoonlijk leest.

Bij het vertalen van de Bijbel in volkstalen doen zich twee hoofdproblemen voor… Twee cruciale vragen:

1. Zullen de vertalers het correct vertalen?
2. Zullen de lezers het correct begrijpen en uitleggen?

Hier is hoe de heilige Franciscus van Sales op deze vragen antwoordt.

 

1)    Over het vertalen van de Heilige Schrift in volkstalen

Het vertalen van de Heilige Schrift vereist een competentie die maar weinig mensen bezitten. Het vereist een uitstekende kennis van talen, theologie, traditie, samen met een oprechte wens om de ware woorden en betekenis van de Heilige Schrift over te brengen (en niet eigen verborgen agenda’s).

De protestantse hervormers uit de 16e eeuw bezaten deze competentie niet… En toch hebben zij zich gewaagd aan het vertalen van de Bijbel in volkstalen en het verspreiden van hun vertalingen onder het volk.

Bovendien, zelfs als iemand de talen kent, maakt dat hem dan competent om de Bijbel te vertalen? Als men Hebreeuws of Grieks heeft geleerd, betekent dat nog niet dat men automatisch het recht heeft om de Bijbel in strijd met de Traditie van de Kerk te vertalen.

De heilige Franciscus van Sales stelt een goede vraag:

“Wat zal er van ons worden als iedereen, zodra hij twee woorden Grieks of Hebreeuwse letters kent, zich de vrijheid aanneemt om alles zo naar zijn hand te zetten?”

Helaas zien we dergelijke dingen ook vandaag de dag. Het lijkt alsof elke “deskundige”, die een beetje Hebreeuws of Grieks kent, zich al competent waant om de Bijbel naar eigen goeddunken te vertalen.

Houd er rekening mee dat elk woord in de Bijbel belangrijk is. Zelfs de kleinste onhandigheid in de vertaling kan ernstige gevolgen hebben.
De heilige Franciscus van Sales benadrukt:

“Onze Heer toont ons in de Heilige Schriften wat wij moeten geloven, waarop wij moeten hopen, wat wij moeten liefhebben en doen, en dit met een waarachtige uitdrukking van Zijn wil. Als wij iets toevoegen, wegnemen of veranderen, zal het niet langer de ware uitdrukking van Gods wil zijn.”

Wanneer de Bijbel door zoveel vertalingen in volkstalen gaat, kunt u er zeker van zijn dat er iets ongelukkigs in de vertaling zal sluipen.
De heilige Franciscus waarschuwt voor dit gevaar bij vertalingen in volkstalen:

“Er is niets ter wereld dat, door zoveel handen te gaan, niet verandert en zijn oorspronkelijke glans verliest… Wees er zeker van dat ook de Heilige Schrift, die door zoveel vertalers gaat, in zoveel versies en revisies, niet onveranderd kan blijven.”

Volkstalen zijn van nature veranderlijk: ze veranderen van generatie op generatie. Heeft het zin om de Bijbel bloot te stellen aan veranderingen die volkstalen ondergaan? Moeten we elke vijftig jaar de Bijbelvertaling aanpassen, in overeenstemming met veranderingen in de volkstaal?

De heilige Franciscus van Sales geeft een zeer actuele beoordeling van deze kwestie:

“Als we dus (met name voor openbare diensten) Bijbels in elke taal zouden hebben, zou het nodig zijn om elke vijftig jaar een revolutie te hebben, en in elk geval zou er veel moeten worden toegevoegd, weggelaten of veranderd ten koste van de heilige nauwkeurigheid van de Schrift, en dit zou niet kunnen gebeuren zonder groot verlies.”

Daarom moet de Kerk de Bijbel in een onveranderlijke (Latijn) taal behouden:

“Kortom, het is meer dan redelijk dat zo’n heilig regel als het Gods Woord in vaste [onveranderlijke] talen wordt bewaard, omdat het niet in deze volmaakte integriteit zou kunnen worden behouden binnen de bastaard- en instabiele talen.”

Toch verbiedt de heilige Franciscus van Sales niet het vertalen van de Bijbel in volkstalen, mits deze vertalingen zich houden aan de bepalingen van het Concilie van Trente:

“Ik informeer u echter dat het heilige Concilie van Trente vertalingen in de volkstaal, die met toestemming van de ordinarius zijn gedrukt, niet afwijst. Het beveelt slechts aan dat men ze niet mag beginnen te lezen zonder toestemming van de oversten. Dit is een zeer redelijke voorzorgsmaatregel tegen het geven van dit scherpe, tweesnijdende zwaard in de handen van iemand die zich ermee zou kunnen verwonden.”

De heilige Franciscus brengt de boodschap over dat de Kerk het niet goedkeurt dat iedereen die kan lezen zomaar de Bijbel (in de volkstaal) ter hand neemt en begint te lezen:

“De Kerk keurt dus niet goed dat iedereen die kan lezen, zonder verdere garantie van zijn bekwaamheid, behalve die welke hij zichzelf aanmeet in zijn eigen vermetelheid, dit heilige monument hanteert, en het is inderdaad niet juist dat zij dit zou goedkeuren.”

Dit geldt voor het privé-lezen van de Heilige Schrift. Wat de openbare diensten (liturgie) betreft, is alles volkomen duidelijk: deze moeten worden gehouden in de onveranderlijke liturgische taal:

“Het Concilie bepaalt ook dat de openbare diensten van de Kerk niet in de volkstaal, maar in de vaste taal moeten worden gevierd, elk volgens de oude vormen die door de Kerk zijn goedgekeurd. Dit decreet put uit wat ik al heb gezegd; want als het niet doelmatig is om de eervolle tekst van de Heilige Schrift op alle kanten, van streek tot streek, te vertalen, is het evenmin gepast om het grootste deel, en we kunnen zeggen alles wat in de officies uit de Heilige Schrift is ontleend, in het Frans te geven.”

De kwestie van de nauwkeurigheid van de vertaling is niet het enige probleem dat zich voordoet bij het vertalen van de Bijbel in volkstalen. Er rijst ook de vraag of lezers in staat zijn om correct te begrijpen wat zij lezen.

 

2)    Zullen lezers de Bijbel correct begrijpen?

Zelfs als de Heilige Schrift nauwkeurig in de volkstaal is vertaald, wie garandeert dan dat de lezers haar correct zullen begrijpen?

Hier is wat de heilige Franciscus van Sales zegt over de calvinistische mening dat iedereen de Bijbel kan begrijpen:

“De verbeelding heeft duidelijk een grote macht over de hugenootse opvattingen, aangezien zij hen zo absoluut overtuigt van die grote absurditeit: dat de Schriften voor iedereen gemakkelijk zijn en dat iedereen ze kan begrijpen.”

De heilige stelt hun een goede vraag: Als de Heilige Schrift zo gemakkelijk te begrijpen is, waarom hebben jullie dan zoveel Bijbelcommentaren en uitleggingen nodig?

“Als het waar is dat de Schrift zo gemakkelijk te begrijpen is, waarom zijn al die commentaren die jullie ambtenaren hebben gemaakt dan nuttig, wat is het onderwerp van al die harmonieën, wat is het nut van al die menigte theologische scholen?”

Laten we opmerken dat de apostelen nooit hebben gezegd dat de Heilige Schrift voor leken gemakkelijk te begrijpen is. Integendeel, de heilige Petrus zegt in zijn tweede brief dat er bepaalde punten in de brieven van de heilige Paulus zijn die moeilijk te begrijpen zijn (2 Petr. 3:16-17). Dit is ook wat de heilige Franciscus van Sales zijn protestantse tegenstanders verwijt:

“Zeker, de heilige Petrus deelt uw mening niet; hij overtuigt ons in zijn 2e brief dat er in de brieven van de heilige Paulus bepaalde punten zijn die moeilijk te begrijpen zijn, die onwetenden en onstandvastigen verdraaien, net als de rest van de Schriften, tot hun eigen ondergang.”

De heilige geeft een aantal voorbeelden uit zijn tijd die laten zien hoe bepaalde mensen uit het volk delen van de Bijbel die in de volkstaal aan hen waren voorgelezen, volkomen verkeerd hebben begrepen.

Denkt u dat het vandaag de dag beter is?
Wat bereikt u ermee als u elke onwetende persoon de Bijbel in handen geeft?

Zo is het, bijvoorbeeld, dat na de val van het communisme in de Republiek Kroatië bepaalde delen van de Bijbel zelfs leesstof zijn geworden op de lessen Kroatisch in het eerste jaar van de middelbare school. Natuurlijk wordt de Bijbel daar meer bekeken vanuit cultureel oogpunt, als een groot werk van de wereldliteratuur.

Zo is bijvoorbeeld het Hooglied in de schoollectuur opgenomen.
Wat hebt u daarmee bereikt?
Wat bereikt u als u een 15-jarige het Hooglied in handen geeft? Hij zal alles verkeerd begrijpen.

Evenzo, als u een onwetende persoon de psalmen in handen geeft, zal die persoon veel dingen verkeerd begrijpen. Wanneer hij woorden als “Israël”, “Jeruzalem”, “Sion” in de psalmen ziet, zal hij denken dat dit verwijst naar de huidige Joodse staat… Zoals Amerikaanse protestanten denken, en sommige van hun navolgers in Kroatië. Volledig verkeerd.

In werkelijkheid verwijzen de psalmen naar de profetie over Christus en de Kerk. In de psalmen betekenen de woorden “Israël”, “Jeruzalem”, “Sion” de Katholieke Kerk, en niet de huidige Joden.

Daarom, als u mensen de psalmen laat lezen, geef hen dan ook de uitleg van de psalmen door kerkleraren zoals de heilige Augustinus en de heilige Robertus Bellarminus.

En als u mensen het Hooglied laat lezen, geef hen dan ook de uitleg van het Hooglied door kerkleraren zoals de heilige Bernardus.

En als u mensen het Boek Job laat lezen, geef hen dan ook de uitleg van Job in het werk van paus, de heilige Gregorius de Grote (Moralia in Job).

Maar u kunt mensen niet alleen de tekst van de Bijbel geven zonder katholieke uitleg.

Dit geldt niet alleen voor leken, maar ook voor priesters. Ook een priester kan de Heilige Schrift niet begrijpen als hij de uitleggingen van de Heilige Schrift in de werken van de kerkvaders en kerkleraren niet bestudeert.

Natuurlijk kunt u niet van de meeste leken verwachten dat zij zich wijden aan de studie van kerkleraren. Zij moeten echter ten minste de catechismus leren. Ik bedoel natuurlijk de traditionele catechismus, niet de modernistische.

Wanneer een gelovige de grondbeginselen van het katholieke geloof heeft aangenomen, kan hij ook vruchtbaar de Bijbel lezen.

Tot slot herinneren we u eraan dat u de link naar de Controversen van de heilige Franciscus van Sales kunt vinden in de tekst: “H. Franciscus van Sales tegen het protestantisme en modernisme.”

 

Bron